Στο κέντρο του σταυρού που ενώνει από βορρά προς νότο τα Βαλκάνια με τη βόρεια Αφρική και από ανατολή προς δύση την Εγγύς Ανατολή με την κεντρική Μεσόγειο, ένα νησί που μοιάζει με ήπειρο, η Κρήτη, αναδύθηκε εκατομμύρια χρόνια πριν από τη θάλασσα της Αιγηίδας. Και πάνω της στέριωσαν άνθρωποι και πολιτισμοί χιλιάδες χρόνια τώρα.
Την τραγούδησε ο Όμηρος (ραψωδία τ, 172–183): πλούσια, εύφορη, που την «αγκαλιάζει η θάλασσα», μεγάλη με 90 (ή 100) πόλεις, κατοικημένη από Πελασγούς και Ετεόκρητες και Αχαιούς, Δωριείς και Κύδωνες, λαούς αρχαιότατους, προελληνικούς και ελληνικούς.
Σ’ αυτή τη νήσο, την πίειρα δηλαδή την εύφορη, την πλούσια, μια πόλη της αρχαιότητας έστεκε στην καρδιά της: η Ελεύθερνα.
Τύχη αγαθή 40+1 χρόνια τώρα την ανασκάπτω με τους φοιτητές και συνεργάτες μου και συγχρόνως ανασκάπτω τον εαυτό μου («ένδον σκάπτε»). Ο αρχαιολόγος είναι ένα είδος χειρουργού. Όπως ο γιατρός χειρουργεί το σώμα του ανθρώπου έτσι και ο αρχαιολόγος τέμνει το σώμα της γης, σε χώρο και σε χρόνο.
Αυτή την σαραντάχρονη εμπειρία μου θα σας διηγηθώ. Πώς δηλαδή από τα χωριά που τώρα έχουν το όνομά της και στα οποία πήγαινε ένα λεωφορείο δυο φορές τη βδομάδα στη δεκαετία του ’80, τώρα είναι η Ελεύθερνα του αρχαιολογικού χώρου και του Μουσείου της, γνωστή στον κόσμο για τις επιστημονικές και πολιτιστικές δραστηριότητές της.
Η πόλη του μυθικού Ελευθήρα, η πόλη των ελευθέρων, μια αρχαϊκή κοινωνία ανοιχτή στο σταυροδρόμι της ανατολικής Μεσογείου που σχετιζόταν με τις άλλες πόλεις της Κρήτης, την Πελοπόννησο, την Αττική, τις Κυκλάδες, τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου, τα Δωδεκάνησα, τη Μ. Ασία, την Κύπρο, τη Φοινίκη, την Αίγυπτο και ακόμα την Ετρουρία.
Χιλιάδες τα αντικείμενα του υλικού πολιτισμού της από πηλό, πέτρα και μέταλλο (χρυσό, άργυρο, χαλκό και σίδηρο), ελεφαντόδοντο, γυαλί, φαγεντιανή κ.ά., μιλούν εύγλωττα για τον πολιτισμό της από τα μινωικά έως τα μεσαιωνικά χρόνια με κορύφωση την πρώιμη εποχή του Σιδήρου (9ος–6ος αι. π.Χ.) κι ακόμα για τα ήθη και έθιμά της, τη σχέση της με τα ομηρικά έπη και τις ταφικές πυρές της, την καύση ενός πρίγκηπα-πολεμιστή και τη σχέση της με την αντίστοιχη του Πατρόκλου στη ραψωδία Ψ της Ιλιάδας, τις πριγκίπισσες-ιέρειες, την επαλήθευση της ιστορίας του Ηροδότου για τη Φοινίκη και τη σχέση της με την ίδρυση της Κυρήνης στη σημερινή Λιβύη… συνελόντι ειπείν είναι μια πόλη που συνεχώς αναδύεται.
